Mercimek üzerine bu hafta blog yazımızda yoğunlaştık. 29 Kasım 2025 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 10660 No.lu Cumhurbaşkanı Kararı ile İthalat Rejimi’nde iki kritik düzenleme yapıldı. Düzenlemeler özellikle bakliyat ithalatı ve tahıl/tahıl türevi ürünlerde nihai kullanım uygulaması üzerinde yoğunlaşıyor. Resmi Gazetenin ilgili kısmına ulaşmak için lütfen tıklayınız
2024 Yılı Mercimek (Kırmızı ve Yeşil) İthalat Tablosu
2024 Yılı Mercimek (Kırmızı ve Yeşil) İhracat Tablosu
İşte 2024 verilerine dayalı detaylı analiz ve yorumlar:
1. Küresel Pazarın Genel Görünümü
- Pazar Büyüklüğü: 2024 yılında dünya genelinde yaklaşık 4.25 Milyar Dolar değerinde ve 4.88 Milyon Ton mercimek (yeşil ve kırmızı) ithalatı yapılmıştır.
- Fiyat Eğilimi: Dünya ortalama birim fiyatı ton başına 870 Dolar seviyesindedir.
- Büyüme: Son 5 yılda (2020-2024) değer bazında yıllık %14’lük bir büyüme var. Ancak son bir yılda (2023-2024) değer bazında %7’lik bir düşüş görülüyor. Bu, küresel emtia fiyatlarındaki gevşemenin veya arz fazlasının bir işareti olabilir.
2. Lider İthalatçılar (İlk 5 Ülke)
Mercimek ticaretinin ağırlık merkezi Güney Asya ve Orta Doğu üzerindedir.
| Sıra | Ülke | İthalat Değeri ($) | Miktar (Ton) | Birim Fiyat ($/Ton) | Yorum |
| 1 | Hindistan | 823 Milyon | 1.06 Milyon | 777 | Dünyanın en büyük alıcısı. Nüfus yoğunluğu ve temel gıda olması sebebiyle devasa bir pazar. |
| 2 | Türkiye | 460 Milyon | 646 Bin | 711 | Dünyanın en büyük 2. ithalatçısı. Detaylı analizi aşağıdadır. |
| 3 | Bangladeş | 433 Milyon | 655 Bin | 661 | Düşük birim fiyatla çok yüksek miktarda alım yapıyor. Fiyat odaklı bir pazar. |
| 4 | BAE | 228 Milyon | 309 Bin | 739 | Bölgesel dağıtım (re-export) merkezi rolü görüyor olabilir. |
| 5 | Irak | 217 Milyon | 237 Bin | 914 | Türkiye’nin de önemli ihracat pazarlarından biri. Birim fiyatı ortalamanın üzerinde. |
3. Türkiye’nin Konumu ve Stratejik Analizi
Türkiye tablodaki en dikkat çekici ülkelerden biridir.
- İthalatçı Ama Net İhracatçı: Türkiye 460 milyon dolarlık ithalat yapmasına rağmen, “Trade Balance” (Ticaret Dengesi) sütununda +166 Milyon Dolar pozitif bakiye veriyor.
- Anlamı: Türkiye, mercimeği hammadde olarak (Dahilde İşleme Rejimi kapsamında) alıyor, işliyor, paketliyor ve dünyaya satıyor. Türkiye küresel bir “mercimek işleme merkezidir”.
- Fiyat Avantajı: Türkiye’nin ithalat birim fiyatı 711 $/Ton. Dünya ortalaması olan 870 $/Ton’un oldukça altındadır.
- Yorum: Bu durum, Türkiye’nin genellikle hasat dönemlerinde Kanada veya Kazakistan gibi ülkelerden dökme ve büyük montanlı alımlar yaptığını gösterir. Ayrıca bu düşük fiyat, ithalatın ağırlıklı kısmının (genellikle yeşil mercimekten daha ucuz olan) kırmızı mercimek olabileceğine işaret eder. Yeşil mercimek ithalatı da yapılıyor olsa da ortalamayı düşüren kırmızı mercimek hacmidir.
- Daralma Sinyali: Türkiye’nin ithalatı 2023-2024 arasında değer bazında %25 azalmış. Bu, yerli üretimin artması, stokların dolu olması veya ihracat pazarlarındaki (özellikle Orta Doğu) talep daralmasıyla açıklanabilir.
4. Yeşil Mercimek Özelinde Fiyat ve Kalite Analizi
Verilerdeki “Unit Value” (Birim Değer) sütunu, hangi ülkenin ne tür mercimek aldığına dair ipucu verir:
- Yüksek Fiyatlı Pazarlar (Yeşil Mercimek Potansiyeli):
- Almanya (1.430 $/Ton), İtalya, Fransa: Bu ülkeler ton başına çok daha yüksek fiyat ödüyorlar. Bu, onların daha katma değerli, paketli veya özel tür (Puy mercimeği vb.) kaliteli yeşil mercimek ithal ettiklerini gösterir. İhracatçı Türk firmaları için kar marjı yüksek hedef pazarlar burasıdır.
- Düşük Fiyatlı Pazarlar:
- Bangladeş (661 $/Ton), Nepal (588 $/Ton): Bu pazarlar fiyat odaklıdır ve muhtemelen düşük kalibreli veya kırmızı mercimek tercih etmektedir.
5. Özet ve Tavsiyeler
- Türkiye Kritik Bir Oyuncu: Türkiye sadece tüketmek için değil, dünyaya satmak için alıyor. İthalattaki %25’lik düşüşe rağmen dünyadaki 2. büyük alıcı konumunu koruyor.
- Kanada Tekel Değil: Tedarikçi konsantrasyonu (Concentration of supplying countries) sütunları incelendiğinde, Türkiye’nin tedarikçilerinin çeşitlendiği görülüyor. (Veride tedarikçi ülkeler doğrudan yazmasa da ortalama mesafe verisinden (6377 km) ana tedarikçinin hala Kanada olduğu, ancak Kazakistan ve Rusya gibi yakın pazarların da devrede olduğu anlaşılabilir).
- İhracat Fırsatı: Eğer ihracatçıysanız; Avrupa ülkeleri (Almanya, Hollanda, İsveç) ton başına 1300-1600 Dolar bandında ödeme yapıyor. Bu pazarlar, Türkiye’nin işlenmiş ve kaliteli yeşil mercimeği için en karlı rotalardır.
- Risk: Hindistan’ın ithalatındaki dalgalanmalar dünya fiyatlarını doğrudan belirler. Hindistan’ın alımları artarsa küresel fiyatlar artar, azalırsa fiyatlar düşer. Hindistan pazarını takip etmek stratejik açıdan önemlidir.
İLAVE BİLGİ:
Mercimek, sadece bir bakliyat değil, insanlık tarihinin en eski ve sadık yol arkadaşıdır. İthalat verilerini yorumladığımız bu ürünün kökleri, medeniyetin doğduğu topraklara, yani tam olarak Anadolu’ya uzanır.
İşte “Yoksulun Eti” ve “Firavunların Azığı” olarak bilinen mercimeğin tarihçesi:
1. Doğuş: Bereketli Hilal (M.Ö. 10.000 – 8.000)
Mercimeğin anavatanı Bereketli Hilal (Fertile Crescent) olarak adlandırılan; Güneydoğu Anadolu, Kuzey Suriye ve Mezopotamya’yı kapsayan bölgedir.
- İlk Çiftçilerin Mirası: Buğday ve arpa ile birlikte, insanlık tarihinde ilk evcilleştirilen (tarımı yapılan) bitkilerden biridir.
- Anadolu İzleri: Burdur’daki Hacılar ve Diyarbakır’daki Çayönü kazılarında M.Ö. 7000-8000 yıllarına ait karbonlaşmış mercimek tohumları bulunmuştur. Yani Türkiye, mercimeğin genetik anavatanıdır.
2. Antik Medeniyetlerde Yeri
Mercimek, antik çağda hem zenginlerin hem de yoksulların sofrasındaydı, ancak algısı toplumdan topluma değişti.
- Antik Mısır (M.Ö. 2400): Mısırlılar mercimeğe büyük saygı duyardı. Firavun mezarlarında öbür dünya yolculuğu için bırakılmış mercimekler bulunmuştur. Piramit işçilerinin temel protein kaynağıydı.
- Antik Yunan: Yunanlılar mercimeği genellikle “yoksul yiyeceği” olarak görürdü. Filozof Diyojen’in “Mercimek çorbası içmeyi öğrenseydin, krala dalkavukluk yapmak zorunda kalmazdın” sözü meşhurdur.
- Roma İmparatorluğu: Romalılar mercimeği severdi ve ordu kumanyası olarak kullanırdı. Hatta ünlü Romalı aile isimlerinden “Lentulus”, ismini mercimekten (Latince: Lens) almıştır.
- Kutsal Kitaplar: Tevrat’ta Hz. Yakup’un kardeşi Esav’ın, “bir tas kırmızı mercimek çorbası” karşılığında ilk oğulluk hakkını (miras hakkını) sattığı anlatılır. Bu hikaye, mercimeğin o dönemdeki cazibesini gösterir.
3. İsim Kökeni: “Göz Bebeği”
Türkçedeki “Mercimek” kelimesi Farsça kökenlidir.
- Köken: Farsça “Merdümek” kelimesinden gelir. Merdümek, “Göz Bebeği” demektir (Merdüm: İnsan/Göz bebeği + ek: küçültme eki).
- Benzetme: Mercimek tanesinin şekli, insan göz bebeğine benzetildiği için bu isim verilmiştir. Latincesi olan “Lens” kelimesi de şeklinden dolayı daha sonra optik camlara (Lens/Mercek) ismini vermiştir. Yani gözlük camı ismini mercimekten alır.
4. Günümüze Yolculuk ve Türkiye’nin Rolü
Mercimek tarih boyunca doğudan batıya (Avrupa’ya) ve doğudan güneye (Hindistan’a) yayıldı. Amerika kıtasına ise ancak 16. yüzyılda İspanyollar aracılığıyla ulaştı.
Tarih ve Bugünün Birleşimi:
Bugün analiz ettiğimiz 2024 verilerinde Türkiye’nin en büyük işleyicilerden biri olması tesadüf değildir. Türkiye;
- Genetik Miras: Yabani atalarının hala topraklarında yetiştiği yerdir.
- Kültürel Miras: Binlerce yıldır bu ürünü işlemeyi ve tüketmeyi (Çorba, Köfte vb.) en iyi bilen kültürlerden biridir.
Özetle; bugün Kanada’dan veya Kazakistan’dan ithal edilen mercimekler, aslında binlerce yıl önce Anadolu topraklarından dünyaya yayılan tohumların torunlarıdır. Türkiye bugün bu ürünü alıp işleyerek aslında kendi tarihsel mirasını küresel ticarete dönüştürmektedir.
